Giải thưởng tặng những người vắng mặt

GIẢI THƯỞNG TẶNG NHỮNG NGƯỜI VẮNG MẶT

Diễn từ của tác giả Phan An Sa

tại buổi lễ trao Giải thưởng Văn học 2013 của Hội Nhà văn Hà Nội

(Thể loại phê bình: tác phẩm NẮNG ĐƯỢC THÌ CỨ NẮNG - Phan Khôi từ Sông Hương đến Nhân Văn, Nhà xuất bản Tri Thức, 2013)

Kính thưa Nhà văn Phạm Xuân Nguyên, Chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội,

Kính thưa Hội đồng chung khảo Hội Nhà văn Hà Nội,

Thưa quý vị và các bạn,

Thứ sáu, ngày 4/10/2013, mới sáng ra, một người bạn ở thành phố Đà Nẵng, trong khi uống cà phê sáng và đọc báo, đã nhắn tin và chúc mừng tôi với lý do: cuốn sách NẮNG ĐƯỢC THÌ CỨ NẮNG - Phan Khôi từ Sông Hương đến Nhân Văn được giải thưởng văn học 2013 của Hội Nhà văn Hà Nội. Tôi nhắn lại: tin đâu mà sốt dẻo thế, tôi ở Hà Nội mà có biết gì đâu? Thì được trả lời: trang 15 báo Tuổi Trẻ hôm nay đăng rành rành đây thôi! 20 phút sau, người bạn đó nhắn tiếp: cả báo Thanh Niên hôm nay cũng đăng nữa, rất hay, anh đã tin là thật chưa? Thưa quý vị và các bạn, lẽ cố nhiên là tôi phải tin chứ ạ!

Khoảng nửa tiếng sau, khi cầm hai tờ báo trên tay và đọc bài của nhà báo Thạch Linh và nhà báo Việt Chiến đưa tin vui đó, thì vợ chồng tôi không nén nổi xúc động trước niềm vinh hạnh mà Hội Nhà văn Hà Nội đã dành cho cuốn sách nhỏ của chúng tôi! Nói như vậy là vì, suốt những năm tháng qua, hai chúng tôi mỗi người một việc, cuối cùng có được một tập bản thảo dày dặn gửi đến từng anh, chị và các cháu trong đại gia đình để xin ý kiến, để được bổ sung các sự kiện, để được sửa từng cái lỗi nhỏ nhất, trước khi đưa bản thảo hoàn chỉnh đến Nhà Xuất bản Tri Thức chỗ anh Chu Hảo. Ngày sách ra đã là 27 Tết vừa rồi, nên cái Tết đó của đại gia đình chúng tôi thật là vui vì những sự thật trong quá khứ mình mong được trình ra với công chúng, thế là nay đã có cơ hội được thực hiện. Nói cho đúng là chúng tôi hồi hộp chờ đợi sự tiếp nhận cuốn sách từ phía công chúng, chứ tuyệt nhiên không ai dám nghĩ đến bất cứ giải thưởng nào dành cho nó.

Vì lẽ đó mà niềm vui vừa đến như được nhân lên gấp bội. Cũng như mọi gia đình Việt Nam, ngày Rằm, mồng Một hàng tháng, bàn thờ gia tiên nhà chúng tôi đều ấm khói hương trầm; thì hôm sau là thứ bảy, nhằm đúng mồng Một tháng Chín năm Quý Tỵ, và hôm sau nữa chủ nhật, ngày 6/10/2013 là ngày sinh lần thứ 126 của cha tôi; cuốn sách đó, với hai tờ báo mang tin vui, được chúng tôi đặt lên bàn thờ gia tiên cùng với hương hoa trà quả, kính cáo với hương hồn các bậc sinh thành. Và hôm nay, vợ tôi, các cháu nội, cháu ngoại của ông ở Hà Nội cùng đến đây, cốt lấy sự hiện diện của mình, cùng với tôi, đáp lại tấm lòng của quý vị và các bạn!

Mới đó mà đã một tuần nữa trôi qua rồi, để đến hôm nay là ngày nhận giải. Một tuần đó, tôi nhận được nhiều cú điện thoại, nhiều tin nhắn và e-mail chúc mừng, đem lại cho tôi nhiều cảm xúc khác nhau. Tôi ghi lại các cảm xúc đó cũng với rất nhiều tâm trạng. Vừa ghi lại, tôi vừa nghĩ về những ngày kháng chiến chống Pháp cách đây sáu, bảy chục năm: trước mắt tôi hiện lên hình ảnh người cha già, cao, gầy, nước da xanh tái vì sốt rét rừng, ăn đói, mặc rách, đang ngồi cặm cụi cùng tập giấy và cây bút chỉ dành cho việc ghi chép, nghiên cứu tiếng Việt hay dịch sách của Lỗ Tấn, của M.Goocki trong rừng sâu núi thẳm ở Việt Bắc... Trong âm thầm, cặp mắt kính của tôi nhòa lệ! Trong nỗi thổn thức đó, tôi muốn cất lời cảm ơn độc giả đương thời, cảm ơn Hội Nhà văn Hà Nội, hôm nay đã đem lại niềm vui cho chúng tôi, xoa dịu phần nào nỗi đau cho người xưa những tưởng không bao giờ cất đi được.

Hôm nay, nhờ có quyết định của Hội đồng Chung khảo Giải thưởng Văn học 2013 của Hội Nhà văn Hà Nội, mà tôi là một kẻ ngoại đạo, ngẫu nhiên được đứng cùng hàng với các vị thức giả khả kính, với các nhà văn dày uy tín; được hiện diện cùng quý vị và các bạn trong buổi lễ trang trọng và nhiều hân hoan vốn chỉ dành cho việc vinh danh các nhà văn. Cho phép tôi nhặt ra một cảm xúc trong số đó để giãi bày cùng quý vị và các bạn, thay cho việc nhắc đi nhắc lại một lời cảm ơn, đã tốn thì giờ, lại có thể khiến quý vị lấy làm khó nghĩ.

Thưa quý vị và các bạn,

Năm 2010, Nhà lý luận - phê bình văn học Lại Nguyên Ân, tác giả của bộ công trình PHAN KHÔI - tác phẩm đăng báo dày đến bốn, năm ngàn trang sách, được nhận Giải thưởng Văn hóa Phan Châu Trinh.

Năm 2012, bộ phim tài liệu Con mắt còn có đuôi của NSƯT Huỳnh Hùng, kể về cảnh đời của Phan Khôi, được nhận giải thưởng tại Liên hoan Truyền hình Toàn quốc Lần thứ 32. Đài Phát Thanh - Truyền hình Đà Nẵng (DRT) liên tục phát sóng bộ phim này, và bộ phim tiếp tục nhận được giải thưởng tại giải Cánh Diều 2012 của Hội Điện ảnh Việt Nam. Các kênh Truyền hình Trung ương, như Công An Nhân Dân (ANTV), Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV TV) tiếp tục phát sóng nhiều lần bộ phim, thật sự đã gieo một niềm vui vỡ òa giữa đông đảo công chúng yêu lẽ thật và sự công bằng, sau hơn nửa thế kỷ chờ đợi!

Và hôm nay, một ngày cuối thu năm 2013 với lịch sử hào hùng 59 năm Giải phóng Thủ đô, Hà Nội về đêm đã nồng nàn hương hoa sữa, thì lại đến lượt một tác phẩm văn học về Phan Khôi được giải thưởng, mà tác giả của nó lại là đứa con nhỏ nhất của ông, cái thằng út mà với cuộc đời 73 năm của mình, ông chỉ được sống với nó có hai tháng cuối đời, rồi chết!

Vì những lẽ trên, xin quý vị và các bạn cho phép tôi được thổ lộ đôi lời về ông, về những trí thức có cùng cảnh ngộ như ông, về bà con dòng họ Phan của ông, về những người thân của ông, bởi những lý do khác nhau, đã không thể có mặt tại đây, hôm nay. Họ là những người vắng mặt!

Thưa quý vị và các bạn,

Con người xứng đáng nhận Giải thưởng văn học năm 2013 của Hội Nhà văn Hà Nội dành cho thể loại phê bình, hôm nay đã không có mặt.  

Những trí thức cùng thời với ông, cùng cảnh ngộ như ông, chỉ biết tôn thờ lẽ thật và dám nói lên lẽ thật với đồng bào mình, cũng không có mặt.

Những tác gia với lòng lòng dũng cảm đáng kính trọng, đã dấn thân vào công cuộc làm sáng tỏ lẽ thật của cuộc đời ông và sự nghiệp của ông, của những trí thức cùng cảnh ngộ như ông, cũng không có mặt.

Bà con dòng dõi họ Phan là mạch sống của ông, ở làng Bảo An, ở Quảng Nam, ở Đà Nẵng, ở Sài Gòn, ở Hà Nội, ở khắp dải đất hình chữ S yêu quý, ở khắp chốn cùng nơi trên trái đất bao la và vĩ đại, cũng không có mặt.

Hai người đàn bà là một nửa của cuộc đời ông, những người con gái, con trai, con dâu, con rể của ông đã khuất hay còn sống, là những hột máu của ông, cũng không có mặt.

Chúng tôi chỉ là những đứa con nhỏ nhất của ông, là những đứa con còn nhỏ hơn nữa của dòng họ Phan xứ Quảng, chúng tôi quả thật không dám coi mình có thể thay mặt cho tất cả những người vắng mặt, để nhận niềm vinh dự này.

 Chúng tôi được hiện diện tại đây, trong buổi lễ vinh danh trang trọng này, đơn giản chỉ vì chúng tôi, dù là rất nhỏ, cũng tự hào được làm một phần không thể cắt rời của những người vắng mặt. Vinh dự này, có thể coi là những người vắng mặt đã gửi gắm cho quý vị ở Hội đồng Chung khảo Hội Nhà văn Hà Nội, và đến lượt mình, quý vị ủy thác cho chúng tôi!

Nếu được quý vị và các bạn hiểu cho như vậy, thì chúng tôi sẽ thấy nhẹ lòng hơn trước niềm vinh hạnh mà quý vị đã dành cho chúng tôi. Và chúng tôi tin rằng, bằng vào niềm vinh hạnh vừa nhận được, chúng tôi sẽ tiếp tục hoàn thành những việc đang làm và định làm, để không phụ lòng những người vắng mặt, không phụ cái nghĩa cử cao quý mà Hội Nhà văn Hà Nội đã dành cho chúng tôi, hôm nay.

Trân trọng cảm ơn quý vị và các bạn!

                                                          Hà Nội, ngày 10 tháng 10 năm 2013

                                                                             Phan An Sa

 

               (*). Tại buổi lễ trao giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội, bài diễn từ đã được cử tọa rất hoanh nghênh. Nhà văn Phạm Xuân Nguyên, Giáo sư Huệ Chi và một số phóng viên báo chí đã xin bài diễn từ này, sau đó đưa lên nhiều trang mạng.